📐 ممان اینرسی و ممان اینرسی ترک‌خورده

۱. ایدهٔ اصلی: یک خط‌کش را دو جور خم کنید

یک خط‌کش پلاستیکی را دو سرش را روی دو تکیه‌گاه بگذارید. اگر خوابیده (پهنش رو به بالا) باشد، با کمی فشار خم می‌شود. اگر همان خط‌کش را روی لبه‌اش بگذارید، تقریباً خم نمی‌شود. جنس و مقدار ماده هیچ فرقی نکرده؛ فقط شکل مقطع عوض شده.

خوابیده: نرم، خیز زیاد(I کوچک)ایستاده: سفت، خیز کم(I بزرگ — همان مقدار ماده!)
💡 ممان اینرسی یعنی چه؟
عددی است که می‌گوید مصالح مقطع چقدر دور از مرکز مقطع پخش شده‌اند. هر چه ماده دورتر از مرکز (محور خنثی) باشد، مقطع در برابر خم شدن مقاوم‌تر است. نماد آن II است و هرچه بزرگ‌تر باشد، تیر سخت‌تر است و کمتر خم می‌شود.

۲. چطور حساب می‌شود؟ (مقطع مستطیلی)

برای مستطیل با عرض bb و ارتفاع hh (ارتفاع در جهتی که تیر خم می‌شود، یعنی همان جهت بار):

I=b h312I = \frac{b\,h^{3}}{12}

ممان اینرسی مقطع مستطیلی حول محور افقی گذرنده از مرکز

محور خنثیb (عرض)h
  • bb = عرض مقطع (mm)
  • hh = ارتفاع مقطع، در راستای خمش (mm)
  • II = ممان اینرسی (mm⁴ — یعنی میلی‌متر به توان ۴)
💡 چرا hh به توان ۳ است؟
چون ممان اینرسی از جمع کردن «سطح × فاصله² از مرکز» به‌دست می‌آید. ارتفاع هم تعداد لایه‌ها را زیاد می‌کند و هم فاصلهٔ آن‌ها را از مرکز؛ پس اثرش سنگین است. دو برابر کردن ارتفاع، تیر را ۸ برابر سخت‌تر می‌کند، ولی دو برابر کردن عرض فقط ۲ برابر.
🧮 مثال عددی: تیر ۳۰۰×۵۰۰
تیر با عرض ۳۰۰ و ارتفاع ۵۰۰ میلی‌متر:
I=300×500312=3.125×109 mm4I = \frac{300 \times 500^{3}}{12} = 3.125 \times 10^{9} \ \text{mm}^4

همین تیر را ۹۰ درجه بچرخانید (عرض ۵۰۰، ارتفاع ۳۰۰):
I=500×300312=1.125×109 mm4I = \frac{500 \times 300^{3}}{12} = 1.125 \times 10^{9} \ \text{mm}^4

یعنی با همان مقدار بتن، حالت ایستاده حدود ۲٫۸ برابر سخت‌تر است.
⚠️ تلهٔ رایج
جای bb و hh را عوض نکنید: توان ۳ همیشه برای بُعدی است که در راستای بار (عمودی) اندازه‌گیری می‌شود. واحد هم mm⁴ است؛ اگر cm بدهید، جواب شما ۱۰٬۰۰۰ برابر کوچک می‌شود.

ممان اینرسی شکل‌های رایج (حول محور افقی گذرنده از مرکز سطح)

برای شکل‌های ساده لازم نیست انتگرال بگیرید؛ فرمول آماده دارند. IxI_x حول محور افقی گذرنده از مرکز سطح است (همان محوری که در خمش تیر لازم داریم) و yˉ\bar y فاصلهٔ مرکز سطح از لبهٔ پایین.

مستطیل
bh
  • A=bhA=bh
  • Ix=b h312I_x=\dfrac{b\,h^3}{12}
  • Iy=h b312I_y=\dfrac{h\,b^3}{12}
  • yˉ=h2\bar y=\dfrac{h}{2}
مثلث
b (قاعده)h
  • A=b h2A=\dfrac{b\,h}{2}
  • Ix=b h336I_x=\dfrac{b\,h^3}{36} (حول مرکز)
  • Iقاعده=b h312I_{\text{قاعده}}=\dfrac{b\,h^3}{12}
  • yˉ=h3\bar y=\dfrac{h}{3} از قاعده
دایره
d
  • A=πd24A=\dfrac{\pi d^2}{4}
  • Ix=Iy=πd464I_x=I_y=\dfrac{\pi d^4}{64}
  • =πr44=\dfrac{\pi r^4}{4}
لولهٔ توخالی (دایرهٔ توخالی)
D (بیرونی)، d (درونی)
  • A=π(D2−d2)4A=\dfrac{\pi (D^2-d^2)}{4}
  • Ix=Iy=π(D4−d4)64I_x=I_y=\dfrac{\pi (D^4-d^4)}{64}
مستطیل توخالی (قوطی)
B×H بیرونی، b×h درونی
  • A=BH−bhA=BH-bh
  • Ix=B H3−b h312I_x=\dfrac{B\,H^3-b\,h^3}{12}
نیم‌دایره
r شعاع
  • A=πr22A=\dfrac{\pi r^2}{2}
  • yˉ=4r3π≈0.424 r\bar y=\dfrac{4r}{3\pi}\approx0.424\,r از قطر
  • Ix≈0.1098 r4I_x\approx0.1098\,r^4 (حول مرکز)
  • Iقطر=πr48I_{\text{قطر}}=\dfrac{\pi r^4}{8}
⚠️ تلهٔ رایج
این فرمول‌ها فقط حول مرکز خودِ شکل درستند. اگر محور حساب جای دیگری باشد (مثل مقطع مرکب)، باید قضیهٔ محورهای موازی را بزنید: I=Ic+A d2I = I_c + A\,d^2. مثال کامل در درس «مدول گسیختگی و لنگر ترک‌خوردگی» و صفحهٔ ممان اینرسی مقطع است.

۳. ممان اینرسی در سازهٔ بتنی کجا به کار می‌آید؟

  • خیز (تغییر شکل) تیر: خیز با E IE\,I نسبت عکس دارد؛ مثلاً تیر ساده با بار گسترده: δ=5 w L4384 E I\delta = \dfrac{5\,w\,L^{4}}{384\,E\,I}. هرچه II بزرگ‌تر، خیز کمتر.
  • لنگر ترک‌خوردگی: لنگری که بتن زیر آن ترک می‌خورد: Mcr=fr IgytM_{cr} = \dfrac{f_r\,I_g}{y_t} (yty_t فاصلهٔ پایین‌ترین تار تا مرکز مقطع، برای مستطیل h/2h/2).
💡 ادامه در درس بعدی
فرمول Mcr=frIg/ytM_{cr}=f_r I_g/y_t را قدم‌به‌قدم، همراه با مدول گسیختگی و مثال، در درس «مدول گسیختگی و لنگر ترک‌خوردگی» ببینید.

۴. «ممان اینرسی ناخالص» یعنی چه؟ (IgI_g)

تا وقتی تیر ترک نخورده است، کل مقطع بتن (حتی قسمت کششی آن) کار می‌کند. ممان اینرسی کل مقطع بتن را بدون در نظر گرفتن میلگردها ممان اینرسی ناخالص می‌گویند و با IgI_g نشان می‌دهند. برای مستطیل همان فرمول بالاست:

Ig=b h312I_g = \frac{b\,h^{3}}{12}

۵. ممان اینرسی ترک‌خورده چیست؟ (IcrI_{cr})

بتن در کشش خیلی ضعیف است. وقتی لنگر از لنگر ترک‌خوردگی بیشتر شود، بتن پایین تیر ترک می‌خورد و دیگر کشش را تحمل نمی‌کند. از این به بعد فقط دو چیز کار می‌کنند: بتن بالای تار خنثی (فشاری) و میلگردهای کششی. چون بخش بزرگی از مقطع از کار افتاده، تیر نرم‌تر می‌شود؛ یعنی ممان اینرسی کمتر می‌شود. این مقدار کمتر را ممان اینرسی ترک‌خورده (IcrI_{cr}) می‌نامند.

تار خنثیبتن فشاری: کار می‌کندبتن ترک‌خورده: کار نمی‌کند● میلگرد کششی (کار می‌کند)x

برای محاسبه، میلگرد را به «بتن معادل» تبدیل می‌کنیم. فولاد سخت‌تر از بتن است؛ نسبت سختی آن‌ها n=Es/Ecn = E_s / E_c است (برای بتن‌های معمول حدود ۸ تا ۱۰). مراحل:

  • **قدم ۱ — محل تار خنثی (xx):** از تساوی لنگر اول سطح فشاری و میلگرد معادل: b x22=n As (d−x)\dfrac{b\,x^{2}}{2} = n\,A_s\,(d - x). این یک معادلهٔ درجه ۲ برای xx است.
  • **قدم ۲ — محاسبهٔ IcrI_{cr}:** Icr=b x33+n As (d−x)2I_{cr} = \dfrac{b\,x^{3}}{3} + n\,A_s\,(d - x)^{2}
  • bb = عرض مقطع (mm)
  • dd = عمق مؤثر: فاصلهٔ لبهٔ فشاری تا مرکز میلگرد کششی (mm)
  • xx = فاصلهٔ لبهٔ فشاری تا تار خنثی (mm)
  • AsA_s = سطح میلگرد کششی (mm²)
  • nn = نسبت مدول‌ها Es/EcE_s/E_c (بدون واحد)
🧮 مثال عددی
مقطع b=300b=300، h=500h=500، d=450d=450 mm، میلگرد As=1500 mm2A_s = 1500\ \text{mm}^2 و n=8n=8 (nAs=12000nA_s = 12000):
قدم ۱:
150 x2=12000 (450−x)  ⇒  x≈154 mm150\,x^{2} = 12000\,(450 - x) \;\Rightarrow\; x \approx 154 \ \text{mm}

قدم ۲:
Icr=300×15433+12000×(450−154)2≈1.42×109 mm4I_{cr} = \frac{300 \times 154^{3}}{3} + 12000 \times (450-154)^{2} \approx 1.42 \times 10^{9} \ \text{mm}^4

در حالی که Ig=3.125×109I_g = 3.125\times10^{9} بود؛ پس
IcrIg≈0.45\frac{I_{cr}}{I_g} \approx 0.45

یعنی بعد از ترک‌خوردن، تیر حدود ۴۵٪ سختی قبلی را دارد.
💡 خلاصه برای امتحان
• IgI_g = قبل از ترک‌خوردن (کل مقطع بتن)؛ IcrI_{cr} = بعد از ترک‌خوردن (بتن فشاری + میلگرد معادل)
• همیشه Icr<IgI_{cr} < I_g
• مبحث ۹ برای محاسبهٔ خیز، یک مقدار بینابین به نام ممان اینرسی مؤثر IeI_e را بین این دو در نظر می‌گیرد (هرچه لنگر بیشتر، به IcrI_{cr} نزدیک‌تر).
⚠️ تلهٔ رایج
در IcrI_{cr} از xx (تار خنثیِ مقطع ترک‌خورده) استفاده می‌شود، نه از h/2h/2. و بتن زیر تار خنثی را حساب نمی‌کنیم (ترک خورده)، فقط میلگرد معادل آن را.