یک خطکش پلاستیکی را دو سرش را روی دو تکیهگاه بگذارید. اگر خوابیده (پهنش رو به بالا) باشد، با کمی فشار خم میشود. اگر همان خطکش را روی لبهاش بگذارید، تقریباً خم نمیشود. جنس و مقدار ماده هیچ فرقی نکرده؛ فقط شکل مقطع عوض شده.
💡 ممان اینرسی یعنی چه؟
عددی است که میگوید مصالح مقطع چقدر دور از مرکز مقطع پخش شدهاند. هر چه ماده دورتر از مرکز (محور خنثی) باشد، مقطع در برابر خم شدن مقاومتر است. نماد آن I است و هرچه بزرگتر باشد، تیر سختتر است و کمتر خم میشود.
۲. چطور حساب میشود؟ (مقطع مستطیلی)
برای مستطیل با عرض b و ارتفاع h (ارتفاع در جهتی که تیر خم میشود، یعنی همان جهت بار):
I=12bh3
ممان اینرسی مقطع مستطیلی حول محور افقی گذرنده از مرکز
b = عرض مقطع (mm)
h = ارتفاع مقطع، در راستای خمش (mm)
I = ممان اینرسی (mm⁴ — یعنی میلیمتر به توان ۴)
💡 چرا h به توان ۳ است؟
چون ممان اینرسی از جمع کردن «سطح × فاصله² از مرکز» بهدست میآید. ارتفاع هم تعداد لایهها را زیاد میکند و هم فاصلهٔ آنها را از مرکز؛ پس اثرش سنگین است. دو برابر کردن ارتفاع، تیر را ۸ برابر سختتر میکند، ولی دو برابر کردن عرض فقط ۲ برابر.
🧮 مثال عددی: تیر ۳۰۰×۵۰۰
تیر با عرض ۳۰۰ و ارتفاع ۵۰۰ میلیمتر:
I=12300×5003=3.125×109mm4
همین تیر را ۹۰ درجه بچرخانید (عرض ۵۰۰، ارتفاع ۳۰۰):
I=12500×3003=1.125×109mm4
یعنی با همان مقدار بتن، حالت ایستاده حدود ۲٫۸ برابر سختتر است.
⚠️ تلهٔ رایج
جای b و h را عوض نکنید: توان ۳ همیشه برای بُعدی است که در راستای بار (عمودی) اندازهگیری میشود. واحد هم mm⁴ است؛ اگر cm بدهید، جواب شما ۱۰٬۰۰۰ برابر کوچک میشود.
ممان اینرسی شکلهای رایج (حول محور افقی گذرنده از مرکز سطح)
برای شکلهای ساده لازم نیست انتگرال بگیرید؛ فرمول آماده دارند. Ix حول محور افقی گذرنده از مرکز سطح است (همان محوری که در خمش تیر لازم داریم) و yˉ فاصلهٔ مرکز سطح از لبهٔ پایین.
مستطیل
A=bh
Ix=12bh3
Iy=12hb3
yˉ=2h
مثلث
A=2bh
Ix=36bh3 (حول مرکز)
Iقاعده=12bh3
yˉ=3h از قاعده
دایره
A=4πd2
Ix=Iy=64πd4
=4πr4
لولهٔ توخالی (دایرهٔ توخالی)
A=4π(D2−d2)
Ix=Iy=64π(D4−d4)
مستطیل توخالی (قوطی)
A=BH−bh
Ix=12BH3−bh3
نیمدایره
A=2πr2
yˉ=3π4r≈0.424r از قطر
Ix≈0.1098r4 (حول مرکز)
Iقطر=8πr4
⚠️ تلهٔ رایج
این فرمولها فقط حول مرکز خودِ شکل درستند. اگر محور حساب جای دیگری باشد (مثل مقطع مرکب)، باید قضیهٔ محورهای موازی را بزنید: I=Ic+Ad2. مثال کامل در درس «مدول گسیختگی و لنگر ترکخوردگی» و صفحهٔ ممان اینرسی مقطع است.
۳. ممان اینرسی در سازهٔ بتنی کجا به کار میآید؟
خیز (تغییر شکل) تیر: خیز با EI نسبت عکس دارد؛ مثلاً تیر ساده با بار گسترده: δ=384EI5wL4. هرچه I بزرگتر، خیز کمتر.
لنگر ترکخوردگی: لنگری که بتن زیر آن ترک میخورد: Mcr=ytfrIg (yt فاصلهٔ پایینترین تار تا مرکز مقطع، برای مستطیل h/2).
تا وقتی تیر ترک نخورده است، کل مقطع بتن (حتی قسمت کششی آن) کار میکند. ممان اینرسی کل مقطع بتن را بدون در نظر گرفتن میلگردها ممان اینرسی ناخالص میگویند و با Ig نشان میدهند. برای مستطیل همان فرمول بالاست:
Ig=12bh3
۵. ممان اینرسی ترکخورده چیست؟ (Icr)
بتن در کشش خیلی ضعیف است. وقتی لنگر از لنگر ترکخوردگی بیشتر شود، بتن پایین تیر ترک میخورد و دیگر کشش را تحمل نمیکند. از این به بعد فقط دو چیز کار میکنند: بتن بالای تار خنثی (فشاری) و میلگردهای کششی. چون بخش بزرگی از مقطع از کار افتاده، تیر نرمتر میشود؛ یعنی ممان اینرسی کمتر میشود. این مقدار کمتر را ممان اینرسی ترکخورده (Icr) مینامند.
برای محاسبه، میلگرد را به «بتن معادل» تبدیل میکنیم. فولاد سختتر از بتن است؛ نسبت سختی آنها n=Es/Ec است (برای بتنهای معمول حدود ۸ تا ۱۰). مراحل:
**قدم ۱ — محل تار خنثی (x):** از تساوی لنگر اول سطح فشاری و میلگرد معادل: 2bx2=nAs(d−x). این یک معادلهٔ درجه ۲ برای x است.
**قدم ۲ — محاسبهٔ Icr:** Icr=3bx3+nAs(d−x)2
b = عرض مقطع (mm)
d = عمق مؤثر: فاصلهٔ لبهٔ فشاری تا مرکز میلگرد کششی (mm)
x = فاصلهٔ لبهٔ فشاری تا تار خنثی (mm)
As = سطح میلگرد کششی (mm²)
n = نسبت مدولها Es/Ec (بدون واحد)
🧮 مثال عددی
مقطع b=300، h=500، d=450 mm، میلگرد As=1500mm2 و n=8 (nAs=12000): قدم ۱:
150x2=12000(450−x)⇒x≈154mm
قدم ۲:
Icr=3300×1543+12000×(450−154)2≈1.42×109mm4
در حالی که Ig=3.125×109 بود؛ پس
IgIcr≈0.45
یعنی بعد از ترکخوردن، تیر حدود ۴۵٪ سختی قبلی را دارد.
💡 خلاصه برای امتحان
• Ig = قبل از ترکخوردن (کل مقطع بتن)؛ Icr = بعد از ترکخوردن (بتن فشاری + میلگرد معادل) • همیشه Icr<Ig • مبحث ۹ برای محاسبهٔ خیز، یک مقدار بینابین به نام ممان اینرسی مؤثر Ie را بین این دو در نظر میگیرد (هرچه لنگر بیشتر، به Icr نزدیکتر).
⚠️ تلهٔ رایج
در Icr از x (تار خنثیِ مقطع ترکخورده) استفاده میشود، نه از h/2. و بتن زیر تار خنثی را حساب نمیکنیم (ترک خورده)، فقط میلگرد معادل آن را.