بتن در فشار خیلی قوی است ولی در کشش ضعیف (حدود یکدهم فشار). وقتی تیر خم میشود، یک طرفش فشرده و طرف دیگرش کشیده میشود. بهمحض اینکه کشش در طرف کششی از ظرفیت کششی بتن بگذرد، اولین ترک باز میشود. این لحظه را «لحظهٔ ترکخوردگی» میگوییم و لنگری که تیر در آن لحظه دارد، لنگر ترکخوردگی (Mcr) است.
۲. مدول گسیختگی (fr) یعنی چه؟
برای اندازهگیری ظرفیت کششی بتن در خمش، یک تیر بتنی ساده (معمولاً بدون میلگرد) را مثل شکل بالا زیر دو بار میگذارند و بار را بالا میبرند تا اولین ترک بیفتد. تنش کششیِ لبهٔ پایین تیر در همان لحظه را مدول گسیختگی مینامیم. پس fr یک تنش است (واحد MPa) و میگوید «لبهٔ کششی بتن چه تنشی را قبل از ترکخوردن تحمل میکند».
💡 مدول گسیختگی را چطور از مقاومت بتن میگیریم؟
لازم نیست آزمایش کنیم. مبحث ۹ آن را از مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن (fc′) بهدست میدهد (بند ۹-۳-۵، رابطهٔ ۹-۳-۱):
fr=0.62λfc′
λ ضریب بتن سبک است و برای بتن معمولی برابر ۱ است. fc′ را بر حسب MPa بگذارید.
fr = مدول گسیختگی بتن (MPa)
fc′ = مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن (MPa)
λ = ضریب بتن سبک (برای بتن معمولی ۱٫۰)
🧮 چند مقدار آماده برای بتن معمولی
fc′=20⇒fr=0.6220=2.77
fc′=25⇒fr=3.10fc′=30⇒fr=3.40
fc′=35⇒fr=3.67fc′=40⇒fr=3.92(MPa)
ردهی بتن C30 یعنی fc′=30 MPa؛ پس fr≈3.4 MPa — یعنی حدود یکدهم مقاومت فشاری.
⚠️ تلهٔ رایج
عدد ۰٫۶۲ را با ریشهٔ مقاومت بر حسب MPa به کار ببرید. اگر مقاومت را بر حسب kg/cm² بگذارید جواب غلط درمیآید. همچنین fr مقاومت خود بتن است و به میلگرد ربطی ندارد.
۳. تنش خمشی: چرا ممان اینرسی لازم است؟
وقتی تیر لنگر M دارد، تنش روی ارتفاع مقطع خطی تغییر میکند: در محور خنثی صفر است و هر چه از آن دورتر شویم بیشتر میشود. بیشترین تنش در دورترین تار است:
σ=IMy
تنش خمشی در فاصلهٔ y از محور خنثی
M = لنگر خمشی مقطع (N.mm)
y = فاصلهٔ آن تار تا محور خنثی (mm)
I = ممان اینرسی مقطع (mm⁴)
💡 ممان اینرسی در یک جمله
ممان اینرسی (I) میگوید مقطع چقدر در برابر خم شدن سفت است: هرچه مصالح دورتر از محور خنثی باشند I بزرگتر و تنش برای یک لنگر مشخص کمتر است. برای مستطیل I=12bh3 (ارتفاع به توان ۳). توضیح کامل با مثال خطکش در درس «ممان اینرسی» است.
۴. ساختن فرمول لنگر ترکخوردگی
ترک وقتی میافتد که تنش کششی دورترین تار کششی به fr برسد. در فرمول تنش خمشی، σ را برابر fr و y را فاصلهٔ تار کششی تا محور خنثی (yt) میگذاریم. تا قبل از ترک، کل مقطع بتن کار میکند، پس I=Ig (ممان اینرسی ناخالص):
fr=IgMcryt⟹Mcr=ytfrIg
رابطهٔ ۹-۱۹-۱ مبحث ۹ (صفحهٔ ۳۳۹ چاپی)
Mcr = لنگر ترکخوردگی (N.mm؛ برای kN.m بر 106 تقسیم کنید)
fr = مدول گسیختگی (MPa)
Ig = ممان اینرسی ناخالص مقطع بتن (mm⁴)
yt = فاصلهٔ مرکز سطح تا دورترین تار کششی (mm)
⚠️ تار کششی کدام طرف است؟
در تیر ساده زیر بار رو به پایین، پایین تیر میکشد. در طره (کنسول) با بار رو به پایین، بالا میکشد. yt همیشه فاصلهٔ تار کششی تا مرکز سطح است؛ اگر مقطع متقارن نباشد دو طرف فرق دارند.
۵. مثال ۱: تیر مستطیلی ساده
🧮 تیر ۳۰۰×۵۰۰، بتن C30
قدم ۱ — مدول گسیختگی:fr=0.6230=3.40 MPa قدم ۲ — ممان اینرسی:
Ig=12300×5003=3.125×109mm4
قدم ۳ — فاصلهٔ تار کششی (مقطع متقارن): yt=500/2=250 mm قدم ۴ — لنگر ترکخوردگی:
Mcr=2503.40×3.125×109=42.5×106N.mm=42.5kN.m
۶. مثال ۲: مقطع با حفره (مرکز سطح را باید پیدا کرد)
وقتی مقطع حفره دارد یا متقارن نیست، سه کار لازم است: مرکز سطح، ممان اینرسی با کسر حفره، و بعد فرمول. تیر طرهای را در نظر بگیرید که مقطعش ۶۰۰×۹۰۰ است و حفرهی ۳۰۰×۳۰۰ دارد که ۱۵۰ میلیمتر از لبهٔ بالا فاصله دارد:
🧮 قدمبهقدم (بتن C30)
قدم ۱ — مرکز سطح از لبهٔ بالا (مقطع کامل منهای حفره):
قدم ۳ — لنگر ترکخوردگی (طره: تار کششی بالا است، پس yt=480):
Mcr=4803.40×33.345×109=235.9kN.m
اگر بار P در انتهای طرهٔ ۳ متری باشد: P=Mcr/L=235.9/3=78.6 kN.
۷. بعد از ترکخوردن چه میشود؟
تا M<Mcr مقطع «سالم» است و I=Ig. وقتی لنگر از Mcr بگذرد ترک باز میشود، بتن کششی دیگر کار نمیکند و سختی تیر کم میشود؛ به همین دلیل برای محاسبهٔ خیز از ممان اینرسی کمتری (Ie یا Icr) استفاده میکنیم. مبحث ۹ هم برای حداقل مقاومت خمشی و محاسبهٔ خیز از Mcr استفاده میکند.
💡 خلاصه برای امتحان
• fr=0.62λfc′ (MPa)؛ برای بتن معمولی λ=1 • Mcr=frIg/yt — اول Ig و yt را از شکل مقطع حساب کنید • تار کششی را بر اساس جهت بار تشخیص دهید (طره: بالا؛ تیر ساده: پایین) • تا قبل از ترک: I=Ig؛ بعد از ترک: ممان اینرسی کمتر و خیز بیشتر